DEFINICJE

Kocham definicje. Mimo, a nawet wbrew owej miłości uważam, że nie istnieje coś takiego, jak definicja sztuki. Ludzie jak wiadomo od zarania dziejów mają skłonność do prób dokonania niemożliwego. Aby nie ignorować owych próżnych wysiłków poniżej zamieszczam kilka (jak zawsze niepełnych) odpowiedzi na moja ulubione pytanie - "Co to jest sztuka??" Poniższa definicja pochodzi z internetowej encyklopedii "Wiem", która jest całkiem dobrą, bo najbardziej aktualną z dostępnych encyklopedii Sztuka, podstawowy składnik kultury. Jeden z zasadniczych sposobów uzewnętrzniania zdolności twórczych człowieka - zespół świadomych działań ludzkich, w wyniku których powstaje przedmiot estetyczny (np. obraz, rzeźba, budowla, film, utwór sceniczny bądź muzyczny), określany mianem dzieła lub dzieła sztuki. Zakres znaczeniowy pojęcia sztuki zmieniał się w ciągu stuleci. W starożytności był bardzo rozległy. Greckim słowem téchne (wywodzi się od niego współczesny termin "technika") i łacińskim ars (dało początek nazwom sztuki w większości języków europejskich) określano szeroko rozumianą umiejętność wykonywania rzeczy wg pewnych reguł estetycznych, a więc poza malarstwem czy rzeźbą także rzemiosło. Do sztuki zaliczano również aktywność poznawczą człowieka - filozofię, z której wówczas nie wyodrębniły się jeszcze nauki szczegółowe. Zastanawiano się także nad zagadnieniem piękna (np. Platon), nieodłącznie związanym później ze sztuką. Średniowiecze przejęło starożytne pojmowanie sztuki, zaczęto jednak wprowadzać w jego obrębie pewne rozróżnienia - wydzielono np. domenę typowo "intelektualnych" sztuk wyzwolonych czy sztuki mechaniczne (wytwórcze, operatywne), obejmujące m.in. rzemiosło, zróżnicowano kryteria, wg których należało je oceniać, próbowano też budować hierarchię sztuki. Dalsza ewolucja pojęcia polegała na ograniczaniu zakresu jego znaczeń. W okresie renesansu - częściowo dzięki pogłębionej refleksji estetyczno-filozoficznej, eksponującej rolę piękna (np. M. Ficino) - wzrosła świadomość wspólnoty łączącej malarstwo, rzeźbę i architekturę, powodując, ich oddzielenie od rzemiosła (poł. XVII w.). Wkrótce nastąpił też ostateczny rozdział twórczości artystycznej i nauki (zaznaczony już przez św. Tomasza z Akwinu). Wykrystalizowała się dziedzina sztuk pięknych, która, obok wymienionych wyżej sztuk plastycznych, obejmowała: muzykę, taniec, poezję, wymowę i aktorstwo - za jej wyróżnik uważano naśladowanie natury przez wybieranie z niej tego, co piękne. Takie rozumienie sztuk pięknych usankcjonowali encyklopedyści (1751-1780). Obowiązywało ono przez cały XIX w. Sztuka stała się też obiektem badań innych niż estetyczne, zwłaszcza historycznych (poszukiwanie genezy sztuki, rozpoznawanie prawideł rządzących jej rozwojem, określanie związków z całością życia społeczno-politycznego poszczególnych epok - np. H.A. Taine, W. Dilthey, J.C. Burckhardt) i psychologicznych (zainteresowanie fenomenem geniuszu - np. C. Lombroso), a następnie socjologicznych. Doprowadziło to do wyodrębnienia się grupy nauk, dla których sztuka stanowiła wyłączny przedmiot zainteresowania (przede wszystkim historia sztuki). XX w. wprowadził w obręb sztuki nowe dziedziny, m.in. film i fotografię, a później rozmaite formy "z pogranicza", np. happening. Zakwestionował też konstytutywną funkcję piękna w sztuce, eksponując rolę brzydoty jako kategorii estetycznej. Niektórzy teoretycy (np. S.I. Witkiewicz) chcieli ograniczyć zakres sztuki do czystej formy. Istotnym problemem stało się określenie wyróżników sztuki, będące domeną estetyki. Współczesne definicje dopatrują się jej cech swoistych w różnych właściwościach wewnętrznych dzieł, w intencjach artysty, w oddziaływaniu sztuki na odbiorcę. Do bardziej interesujących należy definicja sformułowana przez W. Tatarkiewicza, wg której sztuka jest odtwarzaniem rzeczy, konstruowaniem form bądź wyrażaniem przeżyć, pod warunkiem, że efekt tego odtwarzania, konstruowania, wyrażania zdolny jest zachwycać, wzruszać lub wstrząsać. Źródło jak wyżej Estetyka, 1) jedna z dziedzin filozofii teorii wartości obok etyki, która zajmuje się zagadnieniami piękna i brzydoty, harmonii i dysharmonii. Zaczątki estetyki odnajdujemy u sofistów, utworzona przez nich estetyka zajmowała się głównie teorią poezji i operowała trzema pojęciami: naśladownictwa, iluzji i oczyszczenia. 2) w szerokim znaczeniu estetyka pojmowana jest niejednolicie, jako: ogólna teoria piękna dzieł sztuki i przedmiotów naturalnych. Zakres badań tak pojmowanej estetyki obejmuje wiele różnorodnych zagadnień, którymi zajmują się inne poza filozoficzne dyscypliny. Z tej samej encyklopedii: Dzieło sztuki, 1) teorie dzieła dopuszczają różne koncepcje, np. mimetyczną jako sztukę odzwierciedlającą naturę (realizm, naturalizm) lub deformującą naturę, dopuszczane już wg koncepcji starożytnych (np. Arystotelesa). Znane są także koncepcje wykorzystujące rzeczywiste możliwości człowieka, np. gest ręki (kaligrafia, action painting), lub możliwości technologiczne (sztuka kinetyczna, sztuka multimedialna) oraz koncepcje abstrakcyjne, nieodtwarzające (abstrakcyjna sztuka). Koncepcje psychologiczne wskazują na fakt istnienia dzieła jako “przedłużenia myśli i przeżyć twórcy”. R. Ingarden i teorie fenomenologiczne określają dzieło sztuki jako przedmiot wytworzony dzięki intencji artysty, przetwarzającego materię, która stanowi podstawę dzieła. Znaczenia te nie muszą być w pełni jasne i dopowiedziane, mogą zawierać miejsca potencjalnie niedookreślone lub treści symboliczne, znakowe, wielowątkowe, które nabierają sensów i są odczytywane w procesie odbioru dzieła; 2) w ujęciu estetycznym przedmiot, fakt artystyczny zdolny wywołać przeżycie estetyczne (wzruszenie, zachwyt, zdziwienie). Estetyka wskazuje na różne aspekty istnienia dzieła: ontologiczny (istnienie), semiotyczny (znaczenie), aksjologiczny (wartości) i rozróżnia przedmiot dzieła sztuki od percepcji dzieła. Sposób kształtowania materii artystycznej określają wartości artystyczne, a w procesie odbioru powstają wartości estetyczne. W ujęciu estetyki przedmiot dzieła sztuki to np. przedmiot obrazu, przedmiot grafiki, przedmiot rzeźby, przedmiot fotografii, przedmiot literatury itp.; fakt artystyczny (np. spektakl, widowisko) oraz fakt artystyczny wyodrębniony czasowo (np. muzyka) lub przestrzennie (np. environment) czy efemerycznie, a także byt niezależny w określonej formie i strukturze. Współcześnie następuje zacieranie granic gatunkowych i zróżnicowanie estetyki; 3) praktyka i krytyka artystyczna ponadto odróżniają przedmiot gotowy, obiekt (formę specjalnie przygotowaną, często o cechach hermetycznych), artefakt (sytuację ujawniającą szczególny sens prezentacji), szeroko rozumiane przedstawienie, happening, performance. Hasło opracowano na podstawie “Słownika Encyklopedycznego - Język polski” Wydawnictwa Europa. Autorzy: Elżbieta Olinkiewicz, Katarzyna Radzymińska, Halina Styś. ISBN 83-87977-20-9. Rok wydania 1999.

Aby się zapisać wyślij pustego maila na adres:
sztuka-pl-subscribe@yahoogroups.com
Maile na listę ślij tu:
sztuka-pl@yahoogroups.com
Jeśli chcesz się wypisać wyślij pustego maila:
sztuka-pl-unsubscribe@yahoogroups.com
Uwagi zgłaszaj tu:
sztuka-pl-owner@yahoogroups.com